Pracodawca nie może dowolnie gromadzić informacji o kandydacie ani osobie zatrudnionej. Zakres danych zależy od etapu zatrudnienia, celu ich pozyskania i podstawy prawnej. Najważniejsze zasady określa art. 22¹ Kodeksu pracy, który rozróżnia dane wymagane w rekrutacji od informacji potrzebnych po zawarciu umowy.
W praktyce warto sprawdzić nie tylko, o jakie dane pyta firma, lecz także po co je zbiera i czy rzeczywiście są niezbędne. Sam fakt, że określona informacja ułatwiłaby obsługę administracyjną, nie oznacza jeszcze, że pracodawca może jej żądać. Znaczenie ma również sposób późniejszego wykorzystania danych: ich legalne pozyskanie nie daje prawa do używania ich w dowolnym celu.
Jakie dane może podać kandydat do pracy?
W rekrutacji podstawowy katalog obejmuje sześć kategorii informacji: imię i nazwisko, datę urodzenia, dane kontaktowe, wykształcenie, kwalifikacje zawodowe oraz przebieg dotychczasowego zatrudnienia. Kandydat sam wskazuje dane kontaktowe, na przykład adres e-mail lub numer telefonu. Nie oznacza to, że firma może wymagać każdego rodzaju kontaktu albo prosić o informacje niezwiązane z rekrutacją.
Trzy ostatnie kategorie, czyli wykształcenie, kwalifikacje i historia zatrudnienia, można pozyskiwać wtedy, gdy są niezbędne do pracy na danym stanowisku. Pracodawca powinien więc umieć wskazać związek między pytaniem a wymaganiami stanowiska. Jeśli praca wymaga konkretnej licencji, zasadne może być pytanie o kwalifikacje i prośba o ich potwierdzenie. Przy stanowisku, na którym określone wykształcenie nie jest potrzebne, żądanie szczegółowych informacji o całej edukacji może nie mieć uzasadnienia.
Historia zatrudnienia nie jest pretekstem do pytania o dowolne szczegóły poprzednich umów. W szczególności informacja o wynagrodzeniu w obecnym lub wcześniejszych stosunkach pracy nie należy do danych, których pracodawca może żądać w ramach historii zatrudnienia na podstawie art. 22¹ § 1 Kodeksu pracy. Kandydat nie musi też opisywać całej aktywności prywatnej tylko dlatego, że pracodawca chce szerzej ocenić jego osobę.
Jakie dodatkowe informacje można uzyskać po zatrudnieniu?
Po zawarciu umowy pracodawca może poprosić o dane potrzebne do obsługi zatrudnienia. Do podstawowego katalogu dochodzą między innymi adres zamieszkania oraz numer PESEL. Jeżeli pracownik nie ma numeru PESEL, podaje rodzaj i numer dokumentu tożsamości. Pracodawca może również pozyskać informacje o wykształceniu i dotychczasowym zatrudnieniu, jeśli nie było podstaw, by żądać ich na etapie rekrutacji.
Odrębną sytuacją są dane członków najbliższej rodziny. Można je pozyskiwać, gdy są konieczne do skorzystania przez pracownika ze szczególnych uprawnień wynikających z prawa pracy, na przykład uprawnień związanych z rodzicielstwem. Nie powinny być rutynowo zbierane od wszystkich kandydatów ani pracowników bez wskazania konkretnego celu.
Numer rachunku płatniczego jest potrzebny, gdy pracownik nie złożył wniosku o wypłatę wynagrodzenia do rąk własnych. Warto odróżniać tę sytuację od automatycznego żądania numeru konta w każdym przypadku. Pracodawca powinien uwzględnić przewidziany prawem sposób wypłaty i zebrać dane w zakresie, który jest do tego niezbędny.
Kiedy pracodawca może poprosić o dokumenty potwierdzające dane?
Informacje przekazuje się zasadniczo w formie oświadczenia. Pracodawca może jednak żądać dokumentów potwierdzających podane dane, ale tylko w zakresie niezbędnym do ich weryfikacji. Przykładowo, przy stanowisku wymagającym określonej licencji może poprosić o dokument potwierdzający uprawnienia, jeśli jest to potrzebne do oceny spełnienia wymagań.
Weryfikacja nie oznacza automatycznie prawa do gromadzenia kopii wszystkich dokumentów. Trzeba rozróżnić sprawdzenie konkretnej kwalifikacji od zbierania dodatkowych informacji, które nie są konieczne do rekrutacji lub obsługi zatrudnienia. Warto zapytać, jaki fakt ma potwierdzić dokument, kto będzie miał do niego dostęp i czy wystarczy okazanie go do wglądu albo przekazanie informacji w węższym zakresie.
Jeśli pracodawca powołuje się na przepis dotyczący konkretnego zawodu lub uprawnienia, zakres danych może wynikać także z regulacji szczególnej. W takiej sytuacji należy ocenić wymagania właściwe dla danego stanowiska, a nie zakładać, że ogólny katalog Kodeksu pracy wyczerpuje wszystkie obowiązki. Firma powinna jednak wskazać, jakie informacje są potrzebne do wykonania obowiązku lub skorzystania z uprawnienia wynikającego z prawa.
Czy zgoda pracownika uzasadnia każde żądanie danych?
Zgoda nie jest uniwersalnym uzasadnieniem zbierania dowolnych informacji. Przy ocenie konkretnego żądania trzeba ustalić podstawę prawną, cel, niezbędność i zakres danych. Szczególnej ostrożności wymagają informacje należące do szczególnych kategorii danych, których przetwarzanie podlega odrębnym zasadom. Samo podpisanie formularza lub zaznaczenie zgody nie powinno zastępować analizy, czy pracodawca w ogóle potrzebuje tych informacji.
Znaczenie ma również etap zatrudnienia. Dane, o które można zapytać po zawarciu umowy, nie muszą być dopuszczalne w procesie rekrutacyjnym. Przykładowo dane rodzinne mogą być potrzebne w związku z konkretnym uprawnieniem pracowniczym, ale nie stają się przez to standardowym elementem każdej rozmowy o pracę.
Podobnie informacja pozyskana zgodnie z prawem nie może być później wykorzystywana bez ograniczeń. Pracodawca powinien przestrzegać celu, dla którego ją zebrał, i oceniać, czy dalsze użycie pozostaje niezbędne. Dotyczy to zarówno danych przekazanych w formularzu, jak i informacji znajdujących się w dokumentach potwierdzających kwalifikacje.
Co zrobić, gdy zakres pytań budzi wątpliwości?
Przed przekazaniem danych warto ustalić, czy pytanie dotyczy rekrutacji, czy obsługi już istniejącego zatrudnienia. Następnie można sprawdzić, czy informacja ma związek z obowiązkami na stanowisku albo z konkretnym uprawnieniem lub obowiązkiem wynikającym z prawa. Jeśli odpowiedź nie jest jasna, rozsądnie jest poprosić o wyjaśnienie celu i podstawy żądania.
- Sprawdź etap zatrudnienia: zakres danych kandydata różni się od zakresu danych pracownika.
- Oceń związek ze stanowiskiem: kwalifikacje i przebieg pracy powinny być potrzebne do wykonywania konkretnej pracy.
- Zapytaj o cel dokumentu: potwierdzenie informacji powinno ograniczać się do niezbędnej weryfikacji.
- Ustal podstawę dodatkowego żądania: sama wygoda administracyjna lub praktyka firmy nie zastępuje podstawy prawnej.
Najważniejsza zasada jest prosta: pracodawca może żądać danych przewidzianych w Kodeksie pracy, a innych informacji tylko wtedy, gdy ich pozyskanie jest niezbędne do wykonania obowiązku lub skorzystania z uprawnienia wynikającego z przepisu. Zakres danych powinien być ograniczony do konkretnego celu, a pracownik lub kandydat może oczekiwać wyjaśnienia, dlaczego dana informacja jest potrzebna.
Wykorzystane materiały
- https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-pracy-16789274/art-22-1
- https://bip.uodo.gov.pl/pl/701/4471
- https://uodo.gov.pl/pl/file/4933